Testy przesiewowe jako element diagnostyki psychologicznej
Test przesiewowy w psychologii to narzędzie służące do szybkiego i wstępnego wykrywania problemów psychicznych, które mogą wymagać dalszej, bardziej szczegółowej oceny lub interwencji terapeutycznej. Doskonale sprawdza się w identyfikacji objawów oraz ocenie ich nasilenia. Zazwyczaj są to krótkie, standaryzowane narzędzia umożliwiające ocenę ryzyk związanych z zaburzeniami psychicznymi, w tym zaburzeniami osobowości. Choć testy przesiewowe nie stanowią pełnej diagnozy, są kluczowym krokiem w procesie oceny zdrowia psychicznego. Ich wyniki pomagają zidentyfikować osoby wymagające bardziej szczegółowej diagnostyki, wsparcia lub leczenia. W praktyce klinicznej znajdują zastosowanie zarówno w procesie wstępnej oceny, jak i monitorowania postępów terapii. Dzięki standaryzacji i analizie wyników umożliwiają porównanie stanu pacjenta z normami populacyjnymi, co wspiera podejmowanie trafnych decyzji terapeutycznych. Ze względu na pisemną formę, testy przesiewowe stają się również istotnym elementem dokumentacji pacjenta.
Dlaczego stosuję testy przesiewowe w pracy z pacjentami?
Staram się łączyć podejście otwartego, mądrego psychoterapeuty, inspirowanego metodami i podejściem specjalistów z Polski, z perspektywą psychologa klinicznego wykształconego w Szwecji.
W Polsce rzadko spotyka się specjalistów, którzy w diagnozie lub ocenie pacjenta wspierają się testami przesiewowymi. Diagnostyka jest tutaj bardziej zindywidualizowana i opiera się głównie na wywiadzie klinicznym. W swojej praktyce często spotykam osoby, które nigdy nie zostały zdiagnozowane lub nie otrzymały jasnej informacji na temat oceny specjalisty. Nawet jeśli diagnoza została postawiona, często brakuje w niej uzasadnienia wniosków specjalisty lub wyjaśnienia, w jaki sposób wykluczono inne możliwe rozpoznania. Już nie wspomnę o tym, aby to ktoś dostał na papierze.
W Szwecji podejście jest bardziej ustrukturyzowane. Zgodnie z tamtejszym prawem pacjenta (Patientlagen), pacjent ma prawo do szczegółowej informacji na temat swojego stanu zdrowia oraz wglądu w przebieg procesu leczniczego. Specjalista ma obowiązek określić diagnozę według międzynarodowych klasyfikacji, takich jak ICD, a następnie – w miarę swoich możliwości – wyjaśnić, dlaczego podjął taką, a nie inną decyzję. Dotyczy to całego systemu opieki zdrowotnej, a w psychiatrii podejście to jest szczególnie rozbudowane. W przeciwieństwie do ogólnych wizyt lekarskich, gdzie notatki ograniczają się zwykle do kilku zdań, w psychiatrii wymaga się szczegółowej dokumentacji oraz analizy stanu pacjenta.
Czemu w Polsce nie stosuje się często testów?
Z moich obserwacji oraz rozmów z innymi specjalistami wynika, że w Polsce testy przesiewowe w obszarze diagnostyki psychologicznej i psychiatrycznej nie są jeszcze powszechnie stosowane. Przyczyn tego stanu jest kilka, z których najważniejsze to brak ujednoliconych standardów oraz wytycznych diagnostycznych, co skutkuje tym, że specjaliści częściej polegają na subiektywnym wywiadzie klinicznym, zamiast sięgać po standaryzowane narzędzia.
Dodatkowo, istotnym wyzwaniem są ograniczenia czasowe – zwłaszcza w publicznej opiece zdrowotnej, gdzie liczba pacjentów często przewyższa możliwości diagnostyczne. Tego rodzaju realia utrudniają wprowadzenie bardziej precyzyjnych i obiektywnych narzędzi oceny.
Kolejnym problemem jest niewystarczające przeszkolenie specjalistów w zakresie stosowania testów przesiewowych, a także brak ich promocji w edukacji psychologicznej i psychiatrycznej. System ochrony zdrowia w Polsce nie kładzie wystarczającego nacisku na dokładne dokumentowanie procesu diagnostycznego, co w praktyce zmniejsza potrzebę wykorzystywania takich narzędzi.
Z perspektywy pacjenta, niewielka świadomość o istnieniu i roli testów przesiewowych dodatkowo ogranicza ich wykorzystywanie. Warto zauważyć, że w Polsce prawo pacjenta do wiedzy o jego leczeniu jest wciąż zbyt mało rozwinięte, zwłaszcza z powodu braku wyraźnej struktury prawnej regulującej pracę specjalistów. To z kolei sprawia, że decyzje o leczeniu opierają się na subiektywnych opiniach, zamiast na obiektywnych danych, co niejednokrotnie bywa mylone z profesjonalizmem lub etyką. Niestety, tego rodzaju podejście jest obecnie zbyt powszechne, szczególnie w przestrzeni internetowej, gdzie brak transparentności może prowadzić do nieporozumień i niepotrzebnych kontrowersji.
Choć testy przesiewowe mogą stanowić ważne wsparcie dla diagnostyki, ograniczenia systemowe oraz utrwalone podejście do oceny klinicznej sprawiają, że wciąż nie są one standardem w polskiej opiece psychologicznej i psychiatrycznej. W szczególności w prywatnej opiece zdrowotnej brakuje jasnych standardów dotyczących szczegółowego dokumentowania sesji oraz systematycznej oceny stanu psychicznego pacjentów. Warto zatem podjąć wysiłek, by wprowadzić zmiany w tym zakresie, tworząc przestrzeń do bardziej kompleksowej i rzetelnej diagnostyki.
Czy testy przesiewowe są niezbędne?
W Polsce testy przesiewowe nie są obowiązkowe, jednak w mojej praktyce odgrywają istotną rolę. Ich zastosowanie pozwala mi lepiej zrozumieć trudności pacjenta oraz bardziej precyzyjnie zaplanować proces terapii. Analiza wyników zajmuje zaledwie około 15 minut, a dostarcza niezwykle cennych informacji, które wspierają pracę terapeutyczną.
Podsumowanie
Testy przesiewowe to nie tylko narzędzie ułatwiające identyfikację problemów psychicznych, ale także wsparcie w budowaniu relacji terapeutycznej, planowaniu leczenia i monitorowaniu postępów terapii. Stanowią istotny element mojej praktyki, pomagając mi trafniej odpowiadać na potrzeby pacjentów.
