Anoreksja — pierwsze objawy, które łatwo przeoczyć

Pierwsze objawy anoreksji rzadko widać na wadze. Zanim zmieni się sylwetka, zwykle zmienia się sposób myślenia o jedzeniu: pojawiają się nowe zasady, coraz krótsza lista „bezpiecznych” produktów, unikanie wspólnych posiłków i rosnące napięcie wokół ciała. Dlatego jadłowstręt psychiczny — tak brzmi medyczna nazwa anoreksji — często długo pozostaje niezauważony. Nie widzą go bliscy, a nierzadko także sama osoba chorująca.

Czym jest anoreksja?

Jadłowstręt psychiczny (łac. anorexia nervosa) to zaburzenie odżywiania, w którym ograniczanie jedzenia, silny lęk przed przytyciem i zaburzony obraz własnego ciała zaczynają kierować codziennym życiem. W międzynarodowej klasyfikacji chorób WHO (ICD-11) ma kod 6B80.

To choroba, a nie dieta, która „wymknęła się spod kontroli”. Nie jest też kwestią silnej woli ani próżności. Najczęściej zaczyna się w okresie dojrzewania lub wczesnej dorosłości, ale może pojawić się w każdym wieku — również u chłopców i mężczyzn, u których bywa rozpoznawana później.

Dlaczego pierwsze objawy anoreksji łatwo przeoczyć?

Wczesne sygnały choroby często wyglądają jak coś pozytywnego albo zupełnie zwyczajnego:

• Wyglądają na zalety. Dyscyplina, „czyste” jedzenie, regularny trening i perfekcyjne oceny bywają chwalone przez otoczenie — a pochwały mogą chorobę wzmacniać.
• Nie widać ich na ciele. Na początku wiele osób ma prawidłową masę ciała. Zmiany w zachowaniu wyprzedzają zmiany w wyglądzie, czasem o wiele miesięcy.
• Choroba sprzyja ukrywaniu. Osoba chorująca często nie widzi problemu albo go bagatelizuje. Tłumaczenie się i ukrywanie jedzenia jest częścią choroby, a nie złą wolą.
• Nakładają się na inne zmiany. Dojrzewanie, matura, przeprowadzka, nowa praca czy rozstanie dają łatwe wyjaśnienie dla spadku apetytu i gorszego nastroju.

Pierwsze objawy anoreksji — na co zwrócić uwagę

Żaden pojedynczy sygnał nie przesądza o chorobie. Niepokój powinno budzić kilka zmian naraz, które utrzymują się lub narastają.

Zmiany w jedzeniu

• coraz dłuższa lista produktów „zakazanych” lub „niezdrowych”, bez wyraźnego powodu medycznego
• pomijanie posiłków tłumaczone brakiem czasu, bólem brzucha albo tym, że „już coś zjadłam / zjadłem”
• rytuały przy jedzeniu: krojenie na bardzo małe kawałki, bardzo powolne jedzenie, przekładanie jedzenia po talerzu
• jedzenie stale tych samych, „bezpiecznych” produktów i niepokój, gdy ich zabraknie
• dokładne sprawdzanie etykiet i planowanie posiłków z dużym wyprzedzeniem
• duże zainteresowanie jedzeniem przy jednoczesnym niejedzeniu — gotowanie dla innych, oglądanie przepisów

Zmiany w zachowaniu

• unikanie wspólnych posiłków, rodzinnych obiadów, wyjść do restauracji i spotkań, na których jest jedzenie
• sztywny, nadmierny ruch: trening mimo zmęczenia, choroby czy kontuzji i silny niepokój, gdy trening wypada
• częste ważenie się i przeglądanie w lustrze — albo przeciwnie, unikanie luster i zdjęć
• noszenie luźnych, warstwowych ubrań
• wycofywanie się z życia towarzyskiego

Zmiany w myśleniu i nastroju

• myśli o jedzeniu, ciele i wadze zajmują coraz większą część dnia
• samoocena zaczyna zależeć od tego, co i ile się zjadło
• drażliwość, smutek, lęk lub napięcie, szczególnie przed posiłkami
• perfekcjonizm i trudność w odstąpieniu od raz ustalonego planu
• przekonanie, że „jeszcze nie jest na tyle źle”, żeby szukać pomocy

Sygnały ze strony ciała

Te objawy zawsze wymagają konsultacji z lekarzem:

• ciągłe uczucie zimna, zimne dłonie i stopy
• zmęczenie, zawroty głowy, trudności z koncentracją i snem
• wypadanie włosów, sucha skóra, łamliwe paznokcie
• nieregularne lub zatrzymane miesiączki
• u dzieci i nastolatków — zahamowanie wzrostu lub brak przyrostu masy ciała, który powinien następować z wiekiem

Anoreksja wpływa na pracę serca, układu hormonalnego i kości. Należy do chorób psychicznych o najpoważniejszych konsekwencjach zdrowotnych, co potwierdzają między innymi badania nad śmiertelnością w zaburzeniach odżywiania (Arcelus i in., 2011). Dlatego leczenie psychologiczne warto łączyć z opieką lekarską.

[Miejsce na Twoje doświadczenie z gabinetu: jakie pierwsze sygnały najczęściej opisują klienci lub ich rodzice, gdy patrzą wstecz? Bez szczegółów, które pozwoliłyby kogokolwiek rozpoznać.]

Anoreksja przy prawidłowej wadze

Można chorować na anoreksję i nie mieć niedowagi. Gdy występują wszystkie typowe objawy — restrykcje, lęk przed przytyciem, zaburzony obraz ciała — a masa ciała mieści się w normie, mówi się o anoreksji atypowej. Jej skutki zdrowotne i psychiczne mogą być równie poważne.

Zdania w rodzaju „przecież nie wyglądasz na chorą” bywają dla takich osób szczególnie raniące i opóźniają szukanie pomocy. Wygląd nie jest dobrą miarą tego, jak bardzo ktoś cierpi.

Anoreksja u nastolatków — co powinno zaniepokoić rodzica

To często rodzice jako pierwsi zauważają, że coś się zmieniło. Warto zwrócić uwagę, gdy:

• zmiana sposobu odżywiania (np. rezygnacja z mięsa albo słodyczy) idzie w parze z lękiem, sztywnością i stale kurczącym się jadłospisem — sama zmiana diety nie jest objawem
• posiłki coraz częściej są jedzone „u koleżanki”, „w szkole” albo „na mieście”, czyli tam, gdzie trudno to sprawdzić
• pojawia się nagły, intensywny trening, często w samotności
• dziecko wycofuje się z kontaktów, a jego nastrój wyraźnie się obniża
• pediatra zauważa, że dziecko przestało rosnąć lub przybierać na wadze zgodnie z siatkami centylowymi

U dzieci i nastolatków wytyczne brytyjskiego NICE zalecają terapię z udziałem rodziny — rodzice są w niej ważnymi sojusznikami leczenia. Jeśli potrzebujesz rozmowy o tym, jak wspierać dziecko i nie stracić przy tym sił, sprawdź konsultacje dla rodziców i bliskich.

Co zrobić, gdy rozpoznajesz te objawy

Jeśli dotyczą Ciebie

• Nie musisz czekać, aż „będzie wystarczająco źle”. Konsultacja to rozmowa, a nie zobowiązanie do długiej terapii.
• Zacznij od jednego kroku. Może to być wizyta u lekarza rodzinnego (badania), u psychiatry albo u psychologa. Nie potrzebujesz skierowania do psychologa ani psychiatry.
• Nie musisz mieć gotowej historii. Wystarczy powiedzieć, że jedzenie stało się dla Ciebie trudne. Jeśli stresuje Cię samo spotkanie, przeczytaj, jak wygląda pierwsza wizyta u psychologa.

Jeśli dotyczą bliskiej osoby

• wybierz spokojny moment, nie przy stole i nie w trakcie kłótni
• mów o tym, co obserwujesz i co czujesz („martwię się, bo widzę, że od kilku tygodni nie jesz z nami obiadów”), a nie o wyglądzie czy wadze
• unikaj komentarzy o ciele — także komplementów w rodzaju „świetnie wyglądasz”
• nie oczekuj, że pierwsza rozmowa wszystko zmieni; zaprzeczanie jest częstą reakcją
• zaproponuj konkretną pomoc, np. wspólne pójście na konsultację
• zadbaj też o siebie — wspieranie osoby chorej jest wyczerpujące

Najczęstsze pytania o anoreksję

Czy anoreksja dotyczy tylko dziewcząt i młodych kobiet?

Nie. Anoreksja częściej jest rozpoznawana u dziewcząt i kobiet, ale chorują także chłopcy, mężczyźni oraz osoby dorosłe i starsze. U mężczyzn objawy częściej dotyczą nadmiernego treningu i „rzeźbienia” sylwetki, przez co choroba bywa zauważana później.

Czy z anoreksji można całkowicie wyzdrowieć?

Tak. Wiele osób wraca do pełni zdrowia, choć droga bywa długa i nie zawsze prosta — zdarzają się trudniejsze okresy i nawroty. Rokowania są zwykle lepsze, gdy leczenie zaczyna się wcześnie.

Czym anoreksja różni się od bulimii?

W anoreksji na pierwszy plan wysuwa się ograniczanie jedzenia i lęk przed przytyciem. W bulimii pojawiają się napady objadania się, po których następują zachowania mające „zrównoważyć” zjedzone jedzenie, a masa ciała często pozostaje w normie. Granice bywają płynne — jedno zaburzenie może z czasem przejść w drugie, dlatego diagnozę zawsze stawia specjalista.

Leczenie anoreksji — wczesna pomoc ma znaczenie

Z anoreksji można wyzdrowieć. Leczenie zwykle łączy psychoterapię, opiekę lekarską i — w razie potrzeby — wsparcie dietetyka. Dorosłym wytyczne NICE zalecają psychoterapię ukierunkowaną na zaburzenia odżywiania, a dzieciom i nastolatkom terapię z udziałem rodziny. W cięższych stanach potrzebne bywa leczenie na oddziale.

Najważniejsze jest jednak, żeby nie odkładać pierwszego kroku. Im wcześniej choroba zostanie rozpoznana, tym zwykle krócej trwa leczenie i tym mniej szkód zdąży wyrządzić.

Jeśli coś w tym tekście brzmi znajomo — porozmawiajmy. Prowadzę terapię zaburzeń odżywiania w Warszawie, a także spotkania online. Termin możesz wybrać od razu w kalendarzu rezerwacji.