Nawrót w chorobie afektywnej dwubiegunowej (ChAD) rzadko zaczyna się z dnia na dzień. Zwykle poprzedzają go wczesne sygnały ostrzegawcze: zmiany snu, energii, myślenia i zachowania, które pojawiają się na kilka dni lub tygodni przed pełnym epizodem. Gdy znasz swoje sygnały i masz spisany plan, możesz zareagować wcześniej, a epizod często bywa wtedy łagodniejszy i krótszy.
W skrócie
- Najczęstszym sygnałem ostrzegawczym jest zmiana snu: mniej snu bez zmęczenia przed manią albo nadmierna senność i wycofanie przed depresją.
- Każda osoba ma własny zestaw sygnałów. Warto je spisać razem z bliskimi i terapeutą.
- Plan działania mówi, co robisz, kogo informujesz i kiedy kontaktujesz się z psychiatrą.
- Zmian w leczeniu nie wprowadzaj samodzielnie, zawsze omawiaj je z lekarzem.
Dlaczego wczesne sygnały są tak ważne?
W ChAD epizody manii, hipomanii i depresji mają tendencję do nawracania. Rozpoznawanie wczesnych objawów nawrotu i przygotowanie planu reakcji to jeden z głównych elementów pomocy psychologicznej w ChAD. Im wcześniej zauważysz zmianę, tym więcej masz możliwości: skontaktować się z lekarzem, uporządkować sen, ograniczyć bodźce, poprosić bliskich o wsparcie.
Sygnały, które mogą zapowiadać manię lub hipomanię
- mniej snu bez uczucia zmęczenia: to jeden z najczęściej opisywanych sygnałów
- przyspieszone myśli, przeskakiwanie z tematu na temat
- dużo nowych pomysłów i planów, rozpoczynanie wielu rzeczy naraz
- szybsza, głośniejsza mowa; trudność, by dać się innym wypowiedzieć
- zwiększona drażliwość, niecierpliwość, konflikty
- większe wydatki, ryzykowne decyzje, impulsywność
- poczucie wyjątkowości lub nadmierna pewność siebie
- większa ochota na kontakty towarzyskie, alkohol lub inne substancje
Sygnały, które mogą zapowiadać depresję
- nadmierna senność albo trudność z zaśnięciem i wczesne wybudzanie
- spadek energii, trudność z rozpoczęciem codziennych czynności
- wycofanie się z kontaktów, rezygnowanie z planów
- utrata zainteresowań i przyjemności
- trudności z koncentracją i podejmowaniem decyzji
- poczucie winy, bezwartościowości, czarnowidztwo
- zmiany apetytu
Myśli samobójcze to sygnał alarmowy, nie ostrzegawczy. Jeśli pojawiają się myśli o odebraniu sobie życia, nie czekaj na planowaną wizytę: zadzwoń pod 112, zgłoś się na izbę przyjęć szpitala psychiatrycznego lub skontaktuj się z Centrum Wsparcia: 800 70 2222 (całodobowo).
Twoje sygnały są tylko Twoje
Listy powyżej to przykłady. U jednej osoby nawrót zapowiada sprzątanie mieszkania w środku nocy, u innej nagła potrzeba zmiany fryzury, a u jeszcze innej rezygnacja z porannego spaceru z psem. Dlatego tak przydatne jest przyjrzenie się poprzednim epizodom:
- Co działo się kilka tygodni i kilka dni przed epizodem?
- Co jako pierwsze zauważyli bliscy?
- Jakie sytuacje poprzedzały zmianę nastroju (stres, podróż ze zmianą strefy czasowej, nieprzespane noce, odstawienie leków)?
Pomocny bywa dzienniczek nastroju: codzienna krótka ocena nastroju, snu i energii. Po kilku tygodniach łatwiej zobaczyć wzorce, których nie widać z dnia na dzień.
Plan działania na wypadek nawrotu
Dobry plan powstaje w spokojnym okresie i jest spisany. Zwykle obejmuje:
| Element planu | Przykłady |
|---|---|
| Moje sygnały ostrzegawcze | śpię mniej niż 6 godzin i nie czuję zmęczenia; zaczynam kilka projektów naraz |
| Co robię sam(a) | wracam do stałych godzin snu, ograniczam kofeinę i wieczorne bodźce, odkładam ważne decyzje finansowe |
| Kogo informuję | partnera, przyjaciółkę, terapeutkę |
| Kiedy dzwonię do psychiatry | gdy sygnały utrzymują się dłużej niż ustalona liczba dni lub nasilają się |
| Co mogą zrobić bliscy | delikatnie powiedzieć, co zauważają; pomóc w kontakcie z lekarzem |
| Telefony | lekarz prowadzący, najbliższa izba przyjęć, 112 |
Warto ustalić z bliskimi, jak mogą zwracać uwagę na zmiany: jakimi słowami, w jakiej sytuacji. W okresie początku manii trudno przyjąć uwagę „chyba wchodzisz w manię”. Wcześniej uzgodnione zdanie jest łatwiejsze do usłyszenia.
Rytm dnia jako ochrona
Sen i regularny rytm dnia mają w ChAD szczególne znaczenie. Nieprzespane noce, praca zmianowa czy długie podróże mogą zaburzać rytm i sprzyjać zmianom nastroju. Stałe pory snu, posiłków i aktywności nie są lekarstwem, ale stanowią ważny element ochrony przed nawrotem. Na tym opiera się m.in. terapia interpersonalna i rytmów społecznych (IPSRT).
Jak może pomóc psychoterapia
[Miejsce na doświadczenie z gabinetu: jak zwykle wygląda praca nad sygnałami ostrzegawczymi i planem nawrotu, bez szczegółów pozwalających rozpoznać pacjentów.]
W gabinecie pomagam rozpoznać własne sygnały ostrzegawcze, spisać plan działania i włączyć w niego bliskich. Pracujemy też nad rytmem dnia, radzeniem sobie ze stresem i emocjami po epizodach. Psychoterapia uzupełnia leczenie psychiatryczne i nie zastępuje leków. Więcej o tym, jak pracuję z osobami z ChAD. Jeśli chcesz zacząć, umów konsultację w gabinecie w Warszawie lub online.
Najczęstsze pytania
Czy da się całkowicie zapobiec nawrotom ChAD?
Nie zawsze. Regularne leczenie, stały rytm dnia i wczesne reagowanie na sygnały ostrzegawcze zmniejszają jednak ryzyko nawrotów i często łagodzą ich przebieg.
Czy mogę odstawić leki, gdy czuję się dobrze?
Tej decyzji nie warto podejmować samodzielnie. Dobre samopoczucie często wynika właśnie z leczenia, a nagłe odstawienie leków stabilizujących nastrój może zwiększać ryzyko nawrotu. Porozmawiaj o tym z psychiatrą.
Jak bliscy mogą pomóc?
Znając plan działania i umówione sposoby reagowania. Pomaga też, gdy bliscy rozumieją chorobę. Warto rozważyć konsultacje dla bliskich.
Źródła
- National Institute for Health and Care Excellence. Bipolar disorder: assessment and management (CG185).
Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem psychiatrą.